Odkryli pierwszą taką mumię dziecka. Inkowie składali je w ofierze

Na temat Imperium Inków do tej pory w popularnym obiegu pozostaje wiele fałszywych przekonań. To w dużej mierze zasługa hiszpańskich kronikarzy z czasów podbojów kolonialnych. Konkwistadorzy błędnie interpretowali zwyczaje tej andyjskiej cywilizacji przez pryzmat własnych, chrześcijańskich wierzeń oraz eurocentryzmu. Z biegiem lat w dyskursie postkolonialnym ukazywały się nowe analizy, które podały w wątpliwość kłamstwa historyczne. O paru takich przełomowych odkryciach pisaliśmy już w GeekWeeku. To m.in. prawdziwa historia odkrycia Machu Picchu, które wbrew powszechnej opinii było znane mieszkańcom Europy na długo przed dotarciem tam amerykańskiego archeologa Hirama Binghama, a także odkrycie, że pismo Inków znane było kobietom i osobom spoza inkaskich elit.

Do tych zmieniających rozumienie historii odkryć dołączyło właśnie nowe. Dotyczy ono jednego z najważniejszych, a zarazem najbardziej tajemniczych rytuałów Inków, znanego jako capacocha. Hiszpańscy kronikarze wielokrotnie opisywali tę praktykę, polegającą na składaniu bóstwom w ofierze młodych kobiet i dzieci. Mimo wzmianek w kronikach etnohistorycznych brakowało dotąd jednak materialnych dowodów, które mogłyby wyjaśnić szczegóły. Te właśnie nadeszły.

Międzynarodowy zespół naukowy, kierowany przez badaczkę z Polski, skorzystał z metod paleoradiologii, by zbadać mumie dzieci złożone na szczytach wulkanów Ampato i Sara Sara w Peru. Ich analiza rzuciła zupełnie nowe światło na tę praktykę. Artykuł na ten temat ukaże się w kwietniowym wydaniu prestiżowego “Journal of Archaeological Science: Reports”, a jego abstrakt i wprowadzenie są już dostępne online.

Po raz pierwszy zachodni badacze natknęli się na zamarznięte mumie, będące ofiarami rytuału capacocha, w latach 90. XX wieku. Odkrycia dokonał amerykański antropolog i archeolog, dr Johan Reinhard. Szczątki zmarłych ok. 500 lat temu znajdowały się na dużych wysokościach, na południu peruwiańskich Andów. Trzy spośród mumii, oznaczone jako Ampato #1, #2 i #4, wykopano na szczycie oraz płaskowyżu wulkanu Ampato, zaś czwarta znajdowała się na wulkanie Sara Sara. Wszystkie one zostały pogrzebane w pozycji siedzącej. Różni się natomiast stopień zachowania ich tkanek miękkich oraz kości.

Nowe badania paleoradiologiczne pozwoliły dowiedzieć się o tych mumiach znacznie więcej. Najbardziej zaskakującym efektem badań jest identyfikacja pierwszego znanego przypadku celowej mumifikacji ofiary rytuału ceremonialnego capacocha. Analiza mumii Ampato #4 wykazała nienaturalny układ anatomiczny wewnątrz tobołka pogrzebowego, brak niektórych kości oraz obecność kamieni i tkanin w jamie brzusznej.

“Prawdopodobnie dziewczynka została złożona w ofierze w innym miejscu, a następnie przeniesiona. Jej fizyczna integralność była symbolicznie ‘naprawiana’. Tego typu praktyki korespondują z historycznymi przekazami dotyczącymi przesiedleń grup etnicznych (mitimaes) w Imperium Inkaskim, dokonywanych zarówno jako forma kary, jak i sposób kolonizacji obszarów przeludnionych. Przesiedleńcy zabierali ze sobą święte obiekty, w tym mumie przodków, które umożliwiały nawiązanie relacji z nowym, świętym krajobrazem. Prawdopodobnie podobną funkcję mogły pełnić ofiary capacocha” – przekazała PAP kierowniczka badań, dr Dagmara Socha z Centrum Badań Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego.

Zarówno modyfikacja, jak i przeniesienie szczątków w nowe miejsce sugeruje, że rola ofiar nie kończyła się w momencie śmierci. Mumie dzieci mogły pełnić funkcję łączników czy też pośredników między ludźmi a bogami na nowo zasiedlanych terenach, podobnie jak przenoszone przez przesiedleńców mumie przodków.

Nieinwazyjna tomografia komputerowa wykonana w pozwoliła również na szczegółowy wgląd w stan zdrowia i przyczynę zgonu badanych dzieci. Dokonane rekonstrukcje ich profili paleopatologicznych obalają mit o idealnym zdrowiu ofiar wybieranych do rytuału. U ośmioletniej dziewczynki zdiagnozowano chorobę Chagasa, objawiającą się powiększeniem przełyku i zwapnieniami w płucach, natomiast u słynnej “Damy z Ampato” (hiszp. “Momia Juanita”), nastolatki poświęconej bóstwom między 1440 a 1480 r., wykryto urazy klatki piersiowej i miednicy. Analizy potwierdziły jednocześnie brutalny charakter obrzędu. Wszystkie badane dzieci zginęły w wyniku silnego uderzenia w głowę. Część ciał nosiła także ślady porażenia piorunem, co było częstym zjawiskiem na dużych wysokościach w tej części Ameryki Południowej.

“Badane szczątki pochodzą z wysokogórskich stanowisk wulkanicznych, na których niskie temperatury, suchy klimat i brak mikroorganizmów sprzyjały dobremu zachowaniu tkanek miękkich. Tomografia komputerowa pokazała szczegóły, których nie można byłoby zobaczyć w tradycyjnych badaniach. Dzięki temu zidentyfikowaliśmy pierwszy znany przypadek celowej mumifikacji ofiary capacocha, a także liczne urazy i zmiany patologiczne u zmumifikowanych dzieci” – tłumaczy dr Dagmara Socha.

“Te odkrycia rozszerzają nasze zrozumienie praktyk ofiarnych Inków, ujawniając różnorodność zabiegów rytualnych oraz symboliczną transformację dzieci w świętych pośredników. Dowody możliwego ponownego pochówku (Ampato #4) oraz kontynuowane manipulacje sugerują, że rola rytualna ofiar capacocha wykracza poza śmierć, wzmacniając ich znaczenie wewnątrz ich lokalnych krajobrazów religijnych i pamięci społecznej” – dodają autorzy badania.

Dzięki pracy bioarcheologów z Polski, Niemiec, Włoch, Stanów Zjednoczonych i Peru wiemy już dziś, że ofiary capacocha stawały się trwałym elementem duchowej mapy Imperium Inków, służąc celom duchowym społeczności jeszcze przez długi czas po samym obrzędzie. Co dalej? Badania, realizowane w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki, są kontynuowane w formie ponownych wykopalisk na andyjskich szczytach. Można się więc spodziewać, że wkrótce nadejdą kolejne przełomowe informacje o życiu i śmierci w sercu państwa Inków.

Źródło: Dagmara M. Socha et al., Paleoradiology opens new insights into frozen mummified children from Ampato and Sara Sara volcanoes, Peru, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 70, April 2026, 105610 (2026). DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2026.105610