4 marca hucznie świętuje Litwa. W Polsce to także ważne wspomnienie

Wychował się na królewskim dworze, lecz nie pociągały go ani dworskie intrygi, ani polityczne rozgrywki. W źródłach historycznych Kazimierza Jagiellończyka opisywano jako młodego człowieka o niezwykłej wrażliwości, który wbrew oczekiwaniom epoki stawiał na uczciwość, umiar i troskę o ubogich.

Każdego roku 4 marca Kościół katolicki obchodzi wspomnienie św. Kazimierza Jagiellończyka, królewicza z rodu Jagiellonów. Zmarł tego właśnie dnia w 1484 roku, mając zaledwie 26 lat, dlatego data jego śmierci stała się liturgicznym dniem jego pamięci. Wspomnienie ma rangę obowiązkową, dlatego w całym Kościele odmawia się modlitwy ku czci świętego.

W Polsce i na Litwie, krajach szczególnie związanych z jego życiem i kultem, obchody mają wyjątkowo uroczysty charakter. Początkowo wspomnienie św. Kazimierza wyznaczono na 4 października, czyli dzień urodzin królewicza, jednak zgodnie z tradycją Kościoła przeniesiono je na datę jego “narodzin dla nieba” (dies natalis).

4 marca przypada w okresie Wielkiego Postu, co oznacza, że obchody mają bardziej pokutny ton. W wielu parafiach odprawia się wówczas specjalne msze, nabożeństwa i pielgrzymki, które podkreślają duchowy wymiar postaci świętego Kazimierza.

Św. Kazimierz Jagiellończyk przyszedł na świat 3 października 1458 roku na Wawelu jako drugi syn króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki, w samym centrum jagiellońskiej potęgi politycznej.

Otrzymał staranne wykształcenie pod okiem kronikarza Jana Długosza oraz włoskiego humanisty Filippo Buonaccorsi, znanego jako Kallimach. Źródła epoki, w tym “Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego” Długosza, podkreślają jego dojrzałość, umiłowanie modlitwy i surową dyscyplinę życia.

Z kolei pierwszy drukowany żywot, Vita Beati Casimiri Confessoris autorstwa legata papieskiego Zachariasza Ferreriego z 1521 roku, przedstawia go jako młodzieńca, który w realiach dworu świadomie wybrał ascezę, regularną jałmużnę i intensywne nabożeństwo maryjne. Tradycja łączy go z hymnem Omni die dic Mariae (“Każdego dnia sław Maryję”), odnalezionym według przekazu w jego grobie, co tylko wzmocniło obraz królewicza jako człowieka głębokiej, osobistej pobożności, a zarazem wykształconego humanisty.

W 1471 roku, mając zaledwie trzynaście lat, stanął wobec realnej próby politycznej, gdy część możnych węgierskich zaprosiła go do objęcia tronu w opozycji do króla Macieja Korwina. Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem, co odnotowują zarówno kroniki polskie, jak i przekazy węgierskie, wskazując na brak jednomyślności w armii i trudną sytuację międzynarodową.

To doświadczenie nie zepchnęło go na margines życia publicznego. W kolejnych latach pełnił funkcję namiestnika w Wielkim Księstwie podczas nieobecności ojca, uczestniczył w podejmowaniu decyzji administracyjnych i sądowych, a przekazy hagiograficzne podkreślają jego wrażliwość na sprawy ubogich oraz stanowczość wobec nadużyć. Zdolność do łączenia odpowiedzialności państwowej z konsekwentnym życiem duchowym stała się osią jego legendy i argumentem w późniejszych procesach kanonizacyjnych.

Zmarł 4 marca 1484 roku w Grodnie, najpewniej wskutek gruźlicy.

Po śmierci królewicza w 1484 roku jego grób w katedrze wileńskiej szybko stał się miejscem pielgrzymek, a świadectwa łask i uzdrowień zaczęły krążyć zarówno wśród Litwinów, jak i Polaków. W czasie wojny litewsko‑moskiewskiej w 1518 roku pojawiły się nawet opowieści o cudownej interwencji zmarłego królewicza, który miał ukazać się rycerstwu na chmurze i wskazać przeprawę przez Dźwinę podczas odsieczy Połocka.

Te relacje, żywe w pamięci uczestników wyprawy, stały się dodatkowym argumentem dla Zygmunta Starego, który w tym samym roku rozpoczął formalne starania o wyniesienie brata na ołtarze. Legat papieski Zaccaria Ferreri, widząc rozwijający się kult, spisał jego żywot, przygotował teksty liturgiczne i ułożył hymn ku jego czci. W 1521 roku papież Leon X ogłosił kanonizację, a brewe Klemensa VIII z 1602 roku ostatecznie potwierdziło ją w całym Kościele.

Uroczystości związane z potwierdzeniem kultu stały się ważnym wydarzeniem religijnym i politycznym. Podczas otwarcia grobu w 1602 roku świadkowie odnotowali nienaruszone ciało królewicza oraz pergamin z hymnem Omni die dic Mariae. W 1604 roku w Wilnie odbyły się uroczystości kanonizacyjne, a w kolejnych dekadach relikwie przeniesiono do specjalnie ufundowanej kaplicy, czyniąc z niej jedno z najważniejszych miejsc kultu na Litwie. W ikonografii przedstawiano go najczęściej w stroju książęcym, z lilią w dłoni lub klęczącego przed zamkniętą katedrą

Patronat św. Kazimierza ma wymiar wyraźnie historyczny i ściśle kościelny. W 1636 roku ogłoszono go głównym patronem Wielkiego Księstwa Litewskiego, a decyzję tę potwierdził w 1948 roku papież Pius XII, wpisując jego kult w oficjalny porządek liturgiczny Kościoła powszechnego.

Na Litwie jego znaczenie ma rangę narodową, porównywalną z kultem św. Wojciecha w Polsce. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów był postrzegany jako duchowy opiekun państwa, symbol moralnej odpowiedzialności władzy i znak jedności Korony oraz Litwy. W Polsce jest jednym z tradycyjnych patronów narodu, choć formalnie głównymi patronami są św. Wojciech i św. Stanisław.

Równolegle rozwijał się jego patronat nad młodzieżą i studentami. Hagiografia podkreśla, że jako królewicz świadomie zrezygnował z małżeństwa planowanego z powodów dynastycznych i wybrał życie w czystości. Ten gest jest podstawą jego wizerunku jako opiekuna młodych ludzi, którzy szukają swojej drogi życiowej. W kaznodziejstwie i duszpasterstwie akademickim św. Kazimierz funkcjonuje jako wzór integralności, czyli spójności między wiarą a życiem publicznym.

W tradycji ludowej i modlitewnej jego patronat rozszerzył się na osoby chore na choroby płuc. Zmarł w 1484 roku najprawdopodobniej na gruźlicę, dlatego wierni zaczęli zwracać się do niego z prośbą o wstawiennictwo w podobnych cierpieniach. Przy jego grobie w Wilnie notowano relacje o łaskach, które utrwaliły przekonanie o jego szczególnej opiece nad chorymi. Dziś jego imię noszą parafie, seminaria duchowne, szkoły i wspólnoty w Polsce, na Litwie oraz w diasporze.

Zarówno w Kościele, jak i w kulturze ludowej św. Kazimierz jest szeroko czczony. Najważniejszym centrum jego kultu jest Wilno, gdzie znajduje się jego grób w katedrze św. Władysława. W stolicy Litwy na jego cześć odbywa się coroczny Jarmark Kaziukowy (Kaziuko mugė), sięgający tradycjami XVII wieku. To barwne święto folkloru i rękodzieła, uliczny targ tłumnie odwiedzany przez mieszkańców Litwy, sąsiednich krajów i Polonię.

W diecezji wileńskiej w dniu wspomnienia św. Kazimierza sprzedawane są obwarzanki, pierniki i palmy. Słynne są zwłaszcza wileńskie palmy wielkanocne plecione z barwnych traw, mchu i kwiatów – ta tradycja została ożywiona na nowo w XX wieku i znana jest także w Polsce. Wiele rodzin z Wileńszczyzny zachowało zwyczaj święcenia palm w Niedzielę Palmową właśnie z okazji wspomnienia św. Kazimierza.

Tradycje związane z Kazimierzem przeniknęły też do Polski i innych krajów. Od końca XX wieku w dużych miastach Polski zaczęto organizować festyny i jarmarki kazimierskie, stylizowane na te wileńskie. Przykładem jest coroczny Jarmark Kaziuk Wileński w Poznaniu, organizowany przez miejscowe towarzystwa miłośników Wilna.

Na placu Wolności pojawiają się wówczas stragany z ludowym rękodziełem, regionalnymi przysmakami i instrumentami. Poza Polską tradycyjne Kaziuki organizują także środowiska litewskie i polonijne w innych krajach, np. w USA i na Zachodzie Europy.